Schamen voor succes?

Artikel, Eye, 19-08-2012
Auteur: Michel Jansen 

Innovatie is al een aantal jaren hét leidende thema binnen veel organisaties. Continu vernieuwen is namelijk de enige manier om in de huidige sociaal-economische context bestaansrecht te hebben. Tegelijkertijd komen echt baanbrekende innovaties nog maar mondjesmaat van de grond. Tussen de wens om te vernieuwen en het daadwerkelijk waarmaken ervan zit blijkbaar nog zeer vaak een onoverbrugbaar gat. het management is vaak op controle gericht en weinig bereid om risico’s te accepteren. Hier kiezen veel medewerkers - uit angst voor gezichtsverlies - vaak de veilige route. Een stuk over mentaliteit en zuurstof.

De noodzaak om te innoveren is groot voor organisaties. De scheidslijn tussen succes en falen is echter flinterdun. Daarbij komt dat het management vaak op controle gericht is en weinig bereid is om risico’s te accepteren. Hier kiezen veel medewerkers - uit angst voor gezichtsverlies - vaak de veilige route. Een stuk over mentaliteit en zuurstof. Michel Jansen is senior advisor bij Total Identity. Daar houdt hij zich bezig met vraagstukken op het gebied van identiteits- en merkontwikkeling. Tevens is hij auteur van onder meer de boeken Brand Prototpying, Brand Fashioning en Brand Flow.

Innovatie is al een aantal jaren hét leidende thema binnen veel organisaties. Continu vernieuwen is namelijk de enige manier om in de huidige sociaal-economische context bestaansrecht te hebben. Tegelijkertijd komen echt baanbrekende innovaties nog maar mondjesmaat van de grond. Tussen de wens om te vernieuwen en het daadwerkelijk waarmaken ervan zit blijkbaar nog zeer vaak een onoverbrugbaar gat. Het is bijzonder om te constateren dat veel organisaties grote moeite hebben om tot nieuwe en aansprekende proposities te komen, want doorgaans worden kosten noch moeite gespaard. Er worden mensen en middelen vrijgemaakt en grote budgetten beschikbaar gesteld om onderzoeken en experimenten uit te voeren. En toch blijven de resultaten uit, ondanks de vele inspanningen die worden gepleegd en de mogelijkheden waarover men kan beschikken. Hier treft de vergelijking met de topsporter die de beschikking heeft over alle faciliteiten die hij of zij zich kan wensen en nog altijd niet in staat is om een topprestatie te leveren. ‘Het zit niet goed tussen de oren’ is doorgaans de verklaring voor de ondermaatse prestatie. Het mentale aspect lijkt daarmee sterker van invloed te zijn dan alle materiële mogelijkheden bij elkaar.

De wil om te winnen

Cruijff stelde ooit eens in zijn analyse van een bepaald team dat ‘de spelers meer angst hadden om te verliezen, dan de wil om te winnen.’ Die angst om te verliezen staat niet op zichzelf, maar vindt zijn oorsprong in de schaamte die ze veroorzaakt. Schaamte gaat namelijk over verlies aan achting voor jezelf als gevolg van verwacht verlies aan achting in de ogen van anderen. Schaamte is dus een gevolg van verlangen om door anderen geacht en geaccepteerd te worden. Door te verliezen wordt niet aan de verwachting voldaan en komen de achting en acceptatie op het spel te staan en dat moet ten koste van alles vermeden worden. Een voor de hand liggende uitweg uit schaamte is dan ook ‘schuilen’. Uitingsvormen zijn onder andere het vermijden van sociaal contact, bijvoorbeeld door het fysiek uit de weg gaan van bepaalde groepen personen, het vermijden van een bepaald (gespreks)onderwerp, of in meer figuurlijke zin door het afwenden van de blik en het vermijden van oogcontact. Het is belangrijk om te beseffen dat schaamte een psychosociale emotie is waarbij de angst om niet door de groep geaccepteerd te worden, centraal staat. Anders gezegd, schaamte is een sterk cultureel bepaald fenomeen en dat is een wezenlijk gegeven in de context van een organisatie. Immers, daar wordt in de regel aangestuurd op het bezitten van een sterke cultuur, ofwel een gedeelde set van waarden en gedragingen die door alle medewerkers wordt omarmd en nageleefd. Het positieve hieraan is dat iedereen in dezelfde richting denkt en handelt en er - in de ideale situatie - optimaal wordt samengewerkt; de krachten worden gebundeld. De keerzijde is echter ook dat een sterke cultuur weinig tot geen ruimte laat voor afwijkende ideeën. Het collectief staat voorop en afwijkend gedrag of een andere mening wordt daarbij niet geaccepteerd.

Group think

Daarmee bestaat het gevaar van schaamte dus ook in organisaties. Om niet buiten de groep te vallen gaan medewerkers risicomijdend gedrag vertonen. Men is hierdoor banger om de bestaande marktpositie te verliezen dan dat proactief gekeken wordt naar nieuwe groeikansen. In plaats van tijdig de ambitie naar de toekomst bij te stellen, blijft men - dikwijls tegen beter weten in - vasthouden aan de vertrouwde manier van handelen. Ook komt het voor dat medewerkers met een sterk afwijkende mening, hoe goed ook, de confrontatie vermijden. Uit angst om door de groep afgewezen te worden. Een kenmerkend fenomeen is de zogeheten groupthink die vaak in organisaties voorkomt.

Groupthink is een proces van besluitvorming door een groep, slechts ontstaan uit de drang naar groepscohesie waarbij niet gekeken wordt naar afwijkende (en wellicht betere) oplossingen. Kenmerken van groupthink zijn onder meer:
•  elkaar naar de mond praten;
•  gebrek aan kritische vragen;
•  accepteren van de bestaande denkbeelden;
•  zoeken naar consensus;
•  de lieve vrede bewaren.

Het is erg lastig om dit gedrag te doorbreken, terwijl er juist in deze tijd sterk behoefte is aan verfrissende ideeën en een gezond stuk lef om risico te nemen. Zelfs in organisaties waar wordt gezegd dat er ruimte is voor innovatieve ideeën, zien we dikwijls het tegenovergestelde gebeuren.

Best of both worlds

Groupthink is in feite het resultaat van de angst van individuele medewerkers om buitengesloten te worden van het collectief van de organisatie. Ze is daarmee een belangrijke remmende factor als het gaat om het innoverend vermogen van de organisatie. Innoveren gaat namelijk over het tijdig overstappen op nieuwe denkbeelden. In de afbeelding is dit visueel weergegeven. Vanuit een bestaand idee (rode lijn) besluit een organisatie om de markt te bewerken (gele lijn). Deze markt raakt op den duur verzadigd en het is daarom van cruciaal belang om tijdig met nieuwe ideeën te komen (blauwe lijn). Die nieuwe ideeën stellen de organisatie in staat om over te stappen op nieuwe marktkansen (groene lijn). Er moet dus ruimte zijn in de organisatie om de mentale sprong te maken naar het nieuwe paradigma (oranje lijn) en dat lukt alleen als afwijkende denkbeelden en ideeën worden toegelaten in de organisatie en niet direct worden afgekeurd.

Genie of gek?

Het continu verleggen van de ambitie van de organisatie is van cruciaal belang om ook in de toekomst nog relevant te zijn. Dit vereist het denkvermogen om de transitie te maken naar die nieuwe standaard en dat vraagt om ruimte voor afwijkende ideeën en het loslaten c.q. afscheid nemen van bestaande paradigma’s. Een lastige opgave, omdat de bestaande denkbeelden vaak onderdeel zijn van de in de organisatie aanwezige cultuur. Ze zijn vaak stevig verankerd en liggen aan de basis van het huidige succes van de organisatie. Echter, om vooruit te komen zou een organisatie zijn eigen denkbeelden in wezen continu ter discussie moeten stellen. Oscar Levant zei ooit eens: “There’s a fine line between genius and insanity. I have erased this line.” Vrij vertaald naar organisaties is het verstandig om vanuit een collectief gedachtegoed te handelen en optimaal de kracht van de individuele medewerkers te bundelen en mobiliseren (genius). Tegelijkertijd moet er voor medewerkers de mogelijkheid zijn om bestaande denkbeelden binnen de organisatie ter discussie te stellen door er nieuwe paradigma’s tegenover te zetten (insanity). Het op natuurlijke wijze bieden van ruimte voor afwijkende ideeën is de zuurstof voor de organisatie en biedt de enige mogelijkheid om continu en tijdig over te stappen op nieuwe kansen die zich voordoen in de markt. Organisaties die hier geen ruimte voor kunnen of willen geven zouden zich moeten schamen...

Contact: 
Wilt u meer weten over 'Schamen voor succes?', neem dan contact met ons op 

Hans P Brandt

Marketing strategist
+31 653 197 827