Meedoen, graag!

Artikel, Fonk, 12-2011
Auteur: Daphne de Cloe 

Bestrijd onverschilligheid

Lui zijn in onze westerse samenleving is niet gepast. Hoewel het etiket lui in verschillende culturen op andere gedragingen wordt geplakt en in andere situaties wordt gebruikt, gaat het in alle gevallen over ‘niet meedoen’. Lui zijn is je onttrekken aan het geldende culturele systeem waarvan je deel uitmaakt. Het gaat over verwachtingen waaraan je niet wilt voldoen, over doelbewust verzet. Het past duidelijk niet in onze westerse maatschappij die gericht is op productie en vooruitgang.

Anders dan moe

Lui is iets anders dan moe. Moe word je binnen het systeem. Je redt het niet alleen meer om de zaken bij te benen. Moe is een tempo-probleem. Vaak zelfs geef je daarmee je grote betrokkenheid of inzet aan ‘ik heb zoveel gedaan, ik ben er moe van geworden’. Moe is zogezegd de wederhelft van druk. Luiheid, daarentegen, is niet in beweging komen. Bewust uit het systeem stappen en jezelf ontzien. Lui is de wederhelft van tegenzin. Geen biologie, maar beschaving. Moeheid is niet voor niets het grootste excuus om lui te zijn.

Schuldgevoel

Luiheid is gekoppeld aan de verwachting van onze omgeving. Frappant is dat we lui zijn vaak koppelen aan ontspanning, maar dat het vrijwel nooit ontspannen voelt. Als we languit op de bank hangen met een tevreden glimlach, spreken we niet meer van luiheid. Dan zijn we effectief aan het uitrusten of lekker aan het ontspannen. Luiheid geeft ons een schuldgevoel. Zodra we geen verwachtingen meer ervaren, dan lost ook de luiheid op.

Ongeschreven regels

Luiheid speelt daar waar competitie heerst. Het culturele systeem bepaalt de inhoud van die competitie. Afgezien van vrije keuzes als onze baan, woonomgeving en vrienden, bepaalt het systeem de pas waarin wij lopen. Hierbij horen ongeschreven regels die impliciet voor iedereen gelden. Het zijn de basale oriëntatie punten voor het maatschappelijke en individuele handelen. De waarden die mensen ‘met de paplepel’ ingegoten krijgen, wanneer ze deelnemen aan een bepaalde culturele groep. Het gevolg van dit collectieve waardenstelsel is dat als de één uit de pas loopt, de ander zich benadeeld of belazerd voelt. De één ontspringt de dans en de ander mag het opknappen. Het is begrijpelijk dat we soms naar luiheid verlangen, maar evengoed dat we het onze medemens kwalijk nemen. Tegelijkertijd is deze competitiestrijd ook een remedie tegen luiheid. De sociale controle houdt iedereen aan de gang.

Sociale luiheid

In de sociale wetenschappen bestaat veel aandacht voor verschijnselen als luiheid. Met name sociale luiheid is een sterk opkomende vorm. Het gaat hier om de groep die wij lui noemen maar die zich door deze benaming niet aangesproken voelt. Sociale luiheid betekent in dit geval onverschilligheid. Eigenlijk doen ze niet echt mee aan de maatschappij, maar draaien er juist zoveel mogelijk om heen. Het gaat hier om het ontbreken van echte betrokkenheid. Ze mijden essentiële vraagstukken die in hun eigen omgeving, maar ook op grotere schaal spelen. Van het wegzappen van de ellende op het journaal tot aan onverschillig omgaan met je sociale omgeving waar je woont, je vrienden en familie.

Hyperactieve verdoving

Sociale luiheid wordt ook wel de hyperactieve vorm van luiheid genoemd. Sociaal luie mensen hebben een overdruk, totaal volgepland leven, maar mijden diepgang en tijd voor reflectie. Door drukte verdoven ze zichzelf in emotioneel en sociaal opzicht. De hedendaagse nadruk op consumptie wordt als een van de oorzaken genoemd. Een overmatige focus op geld, materie en macht vermindert het empatisch vermogen, zo ook de wil om sociaal betrokken te blijven en sociaal te handelen. Sociale luiheid is lastig te signaleren, want aan de buitenkant zie je er weinig van. Toch komt het in onze maatschappij steeds meer voor. Je kunt je oprecht afvragen wat deze hyperactieve mensen bijdragen aan onze maatschappij met hun overvolle leven. Des te gevaarlijker is de neerwaartse spiraal van het verschijnsel. Verdoving leidt tot steeds minder diepgaand contact met de omgeving, steeds minder sociale gevoeligheid en steeds meer afzondering.

Gemis aan bewustzijn

Alle gevallen van luiheid hebben in principe dezelfde uitwerking op de omgeving. 
Men heeft moreel gezien (even) geen richting. Men draait niet bewúst mee in ons culturele systeem, terwijl de noodzaak tot een maatschappelijk betrokken houding groot is. En daar lijkt voor structurele luiheid de crux te zitten; het ware gevaar schuilt in het gemis aan bewustzijn, het gemis aan empathie en het uitblijven van (re)actie. Men ervaart geen energie of geen prikkels om te reageren. De alertheid op het culturele systeem verdwijnt. Alles wat niet past in het eigen stramien, wordt ‘weggezapt’ omdat men geen empathie of betrokkenheid ervaart.

Ons culturele systeem

In ons culturele systeem is meedoen of uitvallen de centrale kwestie. Zorgen dat zoveel mogelijk mensen meedoen, is een essentiële opgave voor het behoud en de doorontwikkeling van onze maatschappij en economie. We worden daarom niet alleen uitgenodigd, maar zelfs verplicht om mee te doen. De inrichting van onze economie bepaalt de puls van ons leven, als ook de wederzijdse verwachtingen hieromtrent. De economie is aan verandering onderhevig en vindt steeds weer een nieuwe balans tussen produceren en consumeren. In andere woorden: give en take.

Bouwen aan de maatschappij

Wat dit betreft is er in de afgelopen decennia veel veranderd. Vanaf de jaren 50, die in het teken stonden van hard werken en zichtbaar ‘bouwen aan de maatschappij’, is deze moraal langzaam naar de achtergrond verdwenen. De kenniseconomie heeft doorgezet en de focus is verlegd van fysieke naar mentale arbeid. Onze productiviteit is daarmee van gezicht veranderd; we leveren minder concrete en meer abstracte bijdragen. Bovendien heeft de stijging van de welvaart geleid tot vergaande individualisering en ervoor gezorgd dat we meer gericht zijn op consumeren dan op produceren.

Maatschappelijk vraagstuk

De grote vraag is welke consequenties dit heeft voor de toekomst van ons culturele systeem. Het belang van meedoen wordt namelijk steeds groter. Er wordt bezuinigd op zorg, we moeten langer blijven werken, de overheid -en daarmee de zorgstaat- trekt zich terug. Naast nationale thema’s komen globale thema’s als energievoorziening, klimaatverandering en voedselvoorziening ook steeds dichter bij huis. Waar we straks 100 worden en onze kinderen zelfs nog ouder, is het de bedoeling dat we allemaal zo effectief en zo lang mogelijk meedraaien in het systeem. Als teveel mensen uitvallen, bedoeld (luiheid) of onbedoeld (geestelijke of lichamelijke gezondheid), raakt de maatschappij uit balans. In ons westerse systeem spelen hier vooral economische belangen een rol. Elk systeem heeft een ritme, productiegraad en opbrengst. Iedereen die niet meedoet, kost de gemeenschap gewoonweg geld. De enorme vergrijzing zorgt voor procentueel veel mensen die niet meer kunnen meedoen. Bijdragen en aangesloten blijven zijn daarmee belangrijke maatschappelijke vraagstukken geworden. En dit vraagt andere oplossingen dan een balans tussen consumeren en produceren. De sleutel tot verschilligheid zit in het vergroten van de bewustwording over het handelen en het denken. Het uitlokken van  reactie.

Bestrijd onverschilligheid

Onze maatschappij heeft niets aan niet-betrokken mensen die vooral willen nemen en niet willen geven. Maar schadelijker dan een overmaat aan consumptief gedrag (take) en gebrek aan productiviteit (give), lijkt het effect van onverschilligheid. Want hoe bestrijden we onverschilligheid ten aanzien van onze maatschappij en onze medemens? Mensen die alles in huis hebben om onze maatschappij door te ontwikkelen, maar geen maatschappelijk besef? Het gaat hier niet over goed of fout, maar over maatschappelijk engagement en bewustwording over maatschappelijke zaken die er toe doen. Het schrikbeeld van de toekomst is de sociaal luie maatschappij, waarin iedereen langs elkaar heen leeft en er geen sociaal systeem meer bestaat. Een dergelijk systeem vindt geen balans en is per definitie ziek. Met het idee dat ook wij straks verzorgd moeten worden door ‘someone who cares’, lijkt het bestrijden van onverschilligheid dan ook een belangrijke opgave voor ons allemaal.

Contact: 
Wilt u meer weten over 'Meedoen, graag!', neem dan contact met ons op 

Hans P Brandt

Marketing strategist
+31 653 197 827